Niet gemaakt voor het geluk: het verhaal van Dirk Rietveld
Gepubliceerd op 21 juli 2026 in Verhalen. Naar onderzoek van Toon Blokland, geschreven door Denise Joosten
Deze samenvatting van het verhaal van Dirk Rietveld verscheen eerder in ‘Het Kromme-rijngebied’, tijdschrift van de historische kring ‘Tussen rijn en Lek’ september 2025 (59- 3).
“Niemand meer zal toegelaten worden, onder wat voorwendsel of in wat jaargetijde ook, te bedelen.”[1]
Zo luidt een besluit van Koning Willem I. Het is 1825, Nederland verkeert in armoede, maar de in 1818 opgerichte Maatschappij van Weldadigheid en de bijbehorende landbouw- en bedelaarskoloniën in Drenthe moeten daar een einde aan maken. Het is een ambitieus project met als doel de onderlaag van de bevolking te ‘verheffen’ tot geschoolde, hardwerkende boeren en vrome, vlijtige burgers. Gezinnen kunnen in aanmerking komen voor een hoeve in de vrije kolonie Frederiksoord, en wie zich daar misdraagt óf ergens in het land voor landlopen of bedelen wordt opgepakt, wordt naar de onvrije kolonies in Ommerschans of Veenhuizen gestuurd.[2] Volgens de koning is de bedelarij daarmee volledig opgelost: wie namelijk nergens terecht kan, kan zich altijd nog vrijwillig daar laten opsluiten.
Dirk Rietveld (1816-1855) ervaart uit eerste hand dat de koning in zijn besluit nogal optimistisch is: hij is een van de duizenden mensen die in 1842 toch aan de bedelstaf raakt, ervoor wordt opgepakt en in Ommerschans en later Veenhuizen terecht komt. Het lijkt erop dat hij flink veel pech gehad heeft, want in principe had hij het niet slecht voor elkaar. Dirk groeide op ‘op de buitenplaats Nieuwhof’ (Niënhoff) in Bunnik, waar zijn vader, Andries Rietveld, werkte als tuinman en landarbeider.[3] Zijn vader zorgde er niet alleen voor dat hij dit vak van hem leerde, hij zorgde er ook voor dat Dirk leerde schrijven: op huwelijksaktes van hemzelf en een van zijn zussen, staat zijn handtekening.[4]
Het houdt hem niet van de straat. Tussen de ingekomen post van de gemeente Bunnik van 1842, vinden we in het RAZU deze brief van de burgemeester van Rotterdam aan die van Bunnik, waarin vermeld staat wat er met Dirk gebeurd is: hij heeft geprobeerd in vrijwillige dienst te treden, maar is daar door een ‘spraakgebrek’ voor afgewezen en is vervolgens aan het bedelen gegaan.[5] Volgens de gebruikelijke procedure zou hij door de arrondissementsrechtbank voor bedelarij worden veroordeeld en met een boete naar Ommerschans gestuurd worden, maar Dirk beroept zich op een artikel uit het eerdergenoemde koninklijk besluit: wie gearresteerd wordt, kan zich zonder vonnis naar de kolonie laten sturen.[6] Slim, want daarmee omzeilt Dirk de boete en gevangenisstraf.
Eenmaal in de koloniën werkt Dirk erg hard: de schuld (voor bv. kleding) waarmee alle kolonisten beginnen, heeft hij binnen anderhalf jaar afbetaald, terwijl veel anderen daar drie tot vier jaar over doen. Door de directie wordt hij geprezen als ‘vlijtig’ en een ‘geschikte kolonist’.[7] In tegenstelling tot veel kolonisten, die armen uit de steden waren, had hij ervaring met werken op het land, en was hij jong en gezond. Waar zijn moeite met zichzelf verstaanbaar maken er waarschijnlijk voor gezorgd heeft dat hij eerder moeilijk aan het werk kwam, heeft hij dat probleem in de kolonie niet. Al snel kan hij dus met wat gespaard geld en complimenten van de directie op zak terug naar Bunnik – waar hij net op tijd arriveert voor het huwelijk van zijn zus.[8] Het gaat echter niet eindeloos goed: een aantal jaar later staat hij opnieuw voor de poorten van de Ommerschans.
Dit verhaal is een samenvatting van het verhaal over Dirk Rietveld dat verscheen in Tijd-schrift ‘Naar de Koloniën van Weldadigheid. Over pechvogels, rusteloze zielen en een verhalenverteller.’, uitgegeven door het Regionaal Archief Zuid-Utrecht (RAZU). Wil je Dirk’s hele verhaal en de verhalen van vier andere streekgenoten lezen dan kan dat digitaal hier. Het fysieke tijdschrift is te verkrijgen bij het RAZU.
Tips voor het onderwijs
Wil je in het onderwijs aandacht besteden aan de Koloniën van Weldadigheid? Kijk dan op onze pagina over dit onderwerp bij Het Geschiedenislokaal. Hier vind je aansprekende bronnen met begeleidende teksten en leuke links die je kunt gebruiken bij je lessen.
Bibliografie
[1] Drents Archief, Assen. Maatschappij van Weldadigheid (0186), inv. nr. 8 (1825).
[2] Naar de Maatschappij van Weldadigheid en de bijbehorende koloniën is reeds veel onderzoek gedaan. Dit is slechts een hele beknopte samenvatting. Wie hier meer details en nuances over wil weten, verwijs ik door naar de website en boeken van Wil Schackmann (www.schackmann.nl) en de website van de koloniën (www.kolonienvanweldadigheid.eu).
[3] Regionaal Archief Zuid-Utrecht (RAZU), Wijk bij Duurstede. Gemeentebestuur Bunnik (206), inv. nr. 2464 (1842); Drents Archief, Assen. Maatschappij van Weldadigheid (0186), inv. nr. 288 (1844).
[4] Het Utrechts Archief (HUA), Utrecht. Burgerlijke Stand van de gemeenten in de provincie Utrecht 1811-1902 (481), inv. nr. 831-17 (1845); Ibidem, inv. nr. 954-03 (1844).
[5] RAZU, Wijk bij Duurstede. Gemeentebestuur Bunnik (206), inv. nr. 2464 (1842).
[6] RAZU, Wijk bij Duurstede. Gemeentebestuur Bunnik (206), inv. nr. 2464 (1842); Drents Archief, Assen. Maatschappij van Weldadigheid (0186), inv. nr. 8 (1825).
[7] Drents Archief, Assen. Maatschappij van Weldadigheid (0186), inv. nr. 288 (1844).
[8] Drents Archief, Assen. Maatschappij van Weldadigheid (0186), inv. nr. 288 (1844); HUA, Utrecht. Burgerlijke Stand van de gemeenten in de provincie Utrecht 1811-1902 (481), inv. nr. 954-03 (1844).
Zelf onderzoek doen?
Ben je geïnteresseerd geraakt in je eigen familiegeschiedenis en wil je meer onderzoek doen; of heeft jouw familie een link met de koloniën van weldadigheid? Onderstaande sites helpen je wellicht op weg. (Uit de handout ‘Bronnen om te zoeken naar uw familiegeschiedenis’ die tijdens de lezingen is uitgedeeld).
Stamboomonderzoek
Maatschappij van Weldadigheid
Topografie
Militaire bronnen
Ben je op zoek naar een voorouder met een militaire geschiedenis? Kijk dan bijvoorbeeld eens bij:
- Nederlands Instituut voor Militaire Historie.
- Marinemusea in Nederland of andere militaire musea
- En ook Traditiekamers en Historische verzamelingen, zoals de Stichting Historische Collectie Regiment Technische Troepen bieden vaak een schat aan informatie.
En verder kun je natuurlijk terecht bij andere (regionale) archieven, historische centra of het nationaal archief.
Wij wensen je veel plezier bij je zoektocht!